سال تولید ملی ؛ حمایت از کار و سرمایه ایرانی گرامی باد

وزارت آموزش و پرورش

سازمان آمورش و پرورش استان کرمانشاه

اداره آموزش و پرورش شهرستان سرپل ذهاب

بروشور آموزشی با موضوع:

کلیاتی درباره ی بهداشت روان

تهیه کننده:

عادل فراشی

مشاور دبیرستان نمونه دولتی معلم

 و

 نمونه دولتی صدرا

سال تحصیلی 92-91

بيماري هاي رواني از بدو پيدايش بشر وجود داشته و هيچ فردي، از هيچ طبقه اقتصادي ـ اجتماعي خاصي، در مقابل آن ها مصونيت نداشته و خطري است که بشر را مرتبا تهديد مي‌کند. خوشبختانه نهضت بهداشت رواني در نيم قرن اخير، افکار غلط و خرافات در مورد اين بيماري ها را کنار گذاشته و نشان داده که اوّلا بيماري هاي رواني، قابل پيشگيري بوده و ثانيا در صورتي‌كه مانند ساير بيماري ها به موقع تشخيص داده و تحت درمان قرار گيرند به همان نسبت از مزمن شدن و عوارض آن ها کاسته خواهد شد. در راستاي همين ايده, بهداشت رواني که جزئي از بهداشت عمومي محسوب مي شود به پيگيري موارد زير مي پردازد:

1-  افزايش سطح بهداشت رواني از طريق ارتقاء آگاهي هاي جامعه در مورد بيماري هاي رواني

2-  شناسايي و تشخيص زودرس اختلالات رواني و درمان آن ها

3-  پيشگيري از عوارض و عود بيماري و توانبخشي بيماران

4-  پيشگيري از بروز بيماري هاي رواني از طريق پيشگيري و درمان بيماري هاي جسمي

در حقيقت بهداشت روان را مي‌توان يکي از قديمي ترين موضوعات به شمار آورد. زيرا بيماري هاي رواني از زمان هاي قديم وجود داشته, بطوريکه  بقراط در حدود 400 سال قبل از ميلاد عقيده داشته که بيماران رواني را مانند بيماري جسمي بايد درمان کرد. تقريبا از سال 1930 يعني بعد از تشکيل اوّلين کنگره بين المللي بهداشت روان بود که اين رشته بصورت جزئي از علوم پزشکي درآمد و سازمان هاي روانپزشکي و مراکز پيشگيري در کشورهاي مترقي يکي بعد از ديگري فعاليت خود را شروع کردند.

در کشور ايران نيز عليرغم آنکه از زمان محمدبن زکرياي رازي و بعد, ابوعلي سينا به بيماران رواني (ديوانگان آن زمان) توجه داشته و براي آنها از دستورات مختلف داروئي و روش هاي گوناگوني همچون تلقين استفاده مي‌کردند, ولي بطور رسمي در سال 1336 برنامه هاي روانشناسي و بهداشت روان از راديوي ايران آغاز شد و در سال 1338 اداره بهداشت رواني در اداره کلّ بهداشت وزارت بهداري وقت، تشکيل گرديد. اگرچه از سال 1319 تدريس بيماري هاي روانپزشکي دانشگاه تهران آغاز شده بود با قبول استراتژي P.H.C توسط جمهوري اسلامي ايران و ايجاد شبکه هاي بهداشتي درماني, در کشور, موضوع بهداشت روان به منزله جزء نهم خدمات اوّليه بهداشتي پذيرفته شد و در حال حاضر نيز از موضوعات بسيار ضروري در کشور, مورد توجه قرار دارد.

تعريف بهداشت روان

بهداشت روان علمي است براي بهتر زيستن و رفاه اجتماعي که تمام زواياي زندگي از اوّلين لحظات حيات جنيني تا مرگ اعم از زندگي داخل رحمي, نوزادي, کودکي تا نوجواني, بزرگسالي و پيري را در بر مي‌گيرد. بهداشت روان، دانش و هنري است که به افراد کمک مي‌کند تا با ايجاد روش هايي صحيح از لحاظ رواني و عاطفي بتوانند با محيط خود سازگاري نموده و راه حل هاي مطلوب تري را براي حل مشکلاتشان انتخاب نمايند.

تعريف سازمان جهاني  

بهداشت روان، عبارتست از: قابليت ارتباط موزون و هماهنگ با ديگران, تغيير و اصلاح محيط فردي و اجتماعي و حل تضادها و تمايلات شخصي به طور منطقي, عادلانه و مناسب. نتيجه آنکه مفهوم بهداشت رواني عبارت خواهد بود از تامين رشد و سلامت رواني فردي و اجتماعي، پيشگيري از ابتلاء به اختلال رواني, درمان مناسب و بازتواني آن.

عوامل موثردر بهداشت روان :

عوامل متعددی بر بهداشت روان افراد تاثیر دارند که می توان آنها را در چند دسته طبقه بندی کرد.

تغدیه:

حالات روانی ما در انتخاب نوع غذایی که میخوریم موثرند . ما در حالات مختلف غذاهای متفاوتی را طلب میکنیم ، هنگام احساس قدرت و پیروزی به غذاهای گوشتی ،هنگام احساس تنوع و تحول به غذاهایی با انواع سس و هنگام اضطراب یا پرخاشگری به خوراکی های گاز زدنی تمایل داریم در حالی که وقتی خسته هستیم چای و قهوه را ترجیح می دهیم .

 

 

بنابر این با شناخت خود و سوخت و ساز بدن می توانیم با انتخاب مواد خوراکی مناسب به آرامش بیشتری دست یافته و از خوردن لذت ببریم .

نقش خانواده در تامین بهداشت روانی

رشد و سلامت افرادتحت تاثیر شرایط دوران کودکی و نفوذ تربیتی والدین است .خانواده اولین کانوتی است که کودک در آن پرورش می یابد.در واقع پایه و بنیان رفتار و عادات افراد در خانه گذاشته می شود. محیط خانوادگی مناسب و سالم یکی از عوامل ایجاد کننده شخصیت متعادل و مطلوب است.کیفیت روابط افراد خانواده با همدیگر یکی از عوامل تاثیر گذار بر بهداشت روانی آنها می باشد.پایه و اساس اعتماد به نفس و خود پنداره کودکان در محیط خانواده شکل می گیرد.والدین باید کودک خود را دوست داشته باشند و به او احترام بگذارند.این احساس احترام و مورد قبول واقع شدن کودک توسط والدین در تشدید حس اعتماد به نفس کودک بسیار موثر است .تبعیض قائل نشدن بین کودکان - دادن مسدولیت متناسب با توانایی های آنان به کودکان - شناسایی و رشد متعادل استعدادهای بالقوه فرزندان -عدم بکارگیری تنبیهات سخت و غیر قابل تحمل برای کودکان .... همه و همه نمونه هایی از کارهایی است که والدین باید برای جلوگیری  از زمینه های کاهش بهداشت روان کودکان انجام دهند.

بر خورد با کودک در خانواده های مختلف متفاوت است .برخی از والدین خرده گیر،سرزنشگرو سلطه جویند و اعتنایی به نیازها و خواسته های فرزندان خود ندارند.گروهی دیگر به عکس همواره بر طبق خواسته های کودکان خود عمل می کنند که روش هر دو خانواده نادرست است . آنچه مورد توجه و قبول کودک است ، صراحت ، صداقت ، کنترل معتدل و قاطعیت والدین است .والدین بی ثبات و بی تفاوت و غیر مسدول بیش از هر کس دیگری بهداشت روانی کودک خود را به خطر می اندازندو الگوی رفتاری مناسبی برای کودک خود نیستند.

نقش مدرسه در تامین بهداشت روان

علاوه بر خانواده مدرسه نیز در تکامل وتشکیل شخصیت ، عادت و رفتار کودک سهم بسزایی دارد و یکی از مهمترین عوامل اجتماعی نمودن کودک می باشد. با ورود کودک به محیط دبستان افق جدیدی در برابرش گشوده میشود . به عبارت دیگر محیط اجتماعی - انسانی او گسترش می یابد . او در این شرایط تحت تاثیر عوامل مؤثری مانند معلم ، همکلاس و کتاب قرار می گیرد.دوران مدرسه دورانی است که روند رشد و تکامل کودک در زمینه های جسمی ، اخلاقی ، شخصیتی و روانی، - عاطفی کودک  شتاب می گیرد  .

مدرسه می تواند آنچه را که والدین ناتمام می گذارند کامل کند.و این مهم را از طریق آموختن مهارت های علمی و فرهنگی و وسعت دادن به اطلاعات، تمرین دادن در ارتباطات اجتماعی با همسالان و بزرگسالان و همچنین روشهای دیگر توسعه بخشیده و دانش آموز را برای مقابله مؤثرتر با مشکلات احتمالی اینده زندگی خود آماده سازد.

هرچه حضور دانش آموز در برنامه های مربوط به امورات مدرسه مثل فعایتهای هنری - اجتماعی و پرورشی و آموزشی پررنگ باشد به همان اندازه می تواند بهداشت روانی دانش آموزان را بالا ببرد.

 

 

البته تاثیر مدرسه بر دانش آموزان بستگی به تفاوت های فردی ، میزان سازگاری و تجربیات آنان دارد . ورود به مدرسه برای کودک همراه با جدایی از مادر و محیط گرم خانواده است . از این رو در ایجاد استقلال و کاهش انگیزه های اتکایی کودک با خانواده اش تاثیر دارد.والدین نباید تصور کنند که با پاگداشتن فرزندشان به مدرسه و جدا شدن کودک از خانواده ، مسؤلیت آنان پایان پذیرفته و کاهش یافته است . بلکه باید مستمرا با اولیا مدرسه و معلمین در خصوص فرزندشان رابطه داشته باشند، زیرا رشد شخصیت کودک تابعی از خانه و مدرسه است و این دو محیط مکمل یکدیگرند.

نقش اجتماع درتامین بهداشت روان

اگر چه خانه و مدرسه مسؤلیت بیشتری در قبال تامین بهداشت روانی افراد دارند ، با این حال اجتماع نیز با در اختیار گذاردن امکاناتی از قبیل زمینهای بازی ، کتابخانه ، اردوهای تفریحی ،و... می تواند در این زمینه مثمر ثمر واقع گردد.زیرا به تجربه ثابت شده است ، کودکانی که در دوران اولیه رشد، روابط خانوادگی سالمی داشته و در محیط مدرسه نیز وسایل و امکانات کافی برای ارضا احتیاجات جسمی و روانی در اختیار دارند، امکان ناسازگاری و منحرف شدنشان در مقایسه با کودکانی که از چنین امکاناتی برخوردارنیستند بسیار کمتر است .

  نقش ورزش در تامین بهداشت روان

ورزش یکی از رموز سلامت جسمانی و روانی است .افراد دارای آمادگی جسمانی از لحاظ احساسات ، عواطف،  شخصیت اجتماعی و نوعدوستی کاملتر و در فعالیتهای شغلی و حرفه ای موفق ترند. ورزش موجب تقویت اعتماد به نفس در فرد شده ، او را متعادل ، متفکر و سازگار با محیط می کند .با ورزش شخص کمتر دچار حسادت ، حقارت و ستیزه جویی می شود و در نتیجه ازسلامت روانی بهتری برخوردار خواهد بود .( عقل سالم در بدن سالم است

نقش ایمان و اعتقادات دینی بر بهداشت روان

 (الا بذکر الله تطمئن القلوب ) (رعد ، آیه 128)

آگاه باشید ، تنها با یاد خدا دلها آرامش می یابد.

اثر توجه انسان به آفریننده ی هستی و نتایج نیایشی،که بر اثر قرب به ساحت مقدس قدس ربوبی تحقق ، می یابد، بر هیچ کس پوشیده نیست ، حتی در اروپای متمدن هم که در حال حاضر ، فریفته زرق و برق های مادی و ظاهری شده و در دام ظواهر فریبنده ی دنیوی افتاده است ،نیایش و ارتباط با خداوند را یکی از نیازمندی های فطری و اصیل انسان می داند که تغییر و تبدیل پذیر نیست. برای هر کس که با خدا ارتباط داردو سر و کارش با عبادت خداوند است ، آثار خارق العاده و معجزه اسای آن ، که برای اهل ظاهر باور نکردنی و محال است ، از بدیهیات به شمار میرود.

امروزه روانپزشکی و روانشناسی ، همان چیزهایی را تعلیم می دهند که پیامبران به مردم می آموختندٰ ؛ زیرا روانشناسان در یافته اند که دعا ، نماز، نیایش و داشتن ایمان محکم به دین ، نگرانی ، تشویش ، هیجان و ترس را بر طرف می سازد.

 

 

شرکت در مراسمات مذهبی ،انجام فرایض دینی ، عبادات (نمازو....) ،دعا ،نذر و نیازهاو استفاده از مکانهای دینی نطیر مساجد و زیارت قبور صالحان ،ائمه اطهارو پیامبران موجب می شود که تخلیه های هیجانی و هیجان زدگی در انسان بوجود آید و آرامش روانی فراهم گردد.مسجد به عنوان خانه خدا محل اجتماع مؤمنین است برای اقامه نماز و مراسم دعا و انجام دیگر فرایض دینی و فعالیت دسته جمعی ، وقتی افراد به طور جمعی در مسجد به نیایش می پردازند ، امید استجابت دعای آنان بیشتر از دعاهای انفرادی است .

نمونه دیگری از مکانهای دینی که رابطه مستقیم با بهداشت روان دارد زیارت گاهها هستند.زیارت صرفا یک عبادت اسلامی نیست بلکه در همه ی ادیان و مذاهب وجود دارد . مؤمن با زیارت ضمن توجه به خداوند سبحان و استغفار و توبه ، به پیشوایان دین احترام می گذارد و سعی میکند آنان را الگوی خویش قرلر دهد چرا که آنان با چنین زندگی سرشار از معنویت به آرامش رسیده اند و احساس آرامش پس از خروج از زیاتگاه خود بر خواسته از همین مطلب است .

آری یا د خدا آرامش می دهد و روی گرداندن از وی زندگانی را برای  انسان سخت و اضطراب انگیز میکند.

( من اعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا.....)(رعد ، آیه 128)

 اهميت بهداشت روان

پيشرفت صنعت و تکنولوژي, قدرت و ثروت را افزايش داده ولي امکان زندگي با آرامش و صلح و اطمينان را از انسان سلب کرده و در حقيقت "کيفيت فداي کميت" شده و اعتدال و تناسب کنار رفته و بيماري هاي عصبي ـ رواني و روان تني، جانشين آن شده است. بطوريکه آمار نيز حکايت از افزايش شيوع بيماري هاي رواني دارد و علل مختلفي را براي اين افزايش شيوع بر شمرده اند.

پيشگيري از بيماري هاي رواني

پیشگیری از بیماریهای روانی در سه سطح صورت می گیرد که به شرح زیر می باشند:

1-پيشگيري اوّليه (سطح اوّل)

      پيشگيري اوّليه عبارت است از کليه اقداماتي که منجر به جلوگيري از بروز بيماري مي‌شود، مثل واکسيناسيون در طب عمومي، پيشگيري اوّليه در روانپزشکي به دليل چند عاملي بودن اتيولوژي بيماري ها به سادگي امکان پذير نيست و لذا هدف اصلي پيشگيري در اين سطح، مقاوم نمودن افراد جامعه و بويژه اقشار آسيب پذير در برابر اختلالات رواني از طريق مهار و کنترل ناهنجاري هاي ژنتيکي، وراثتي، محيطي و خانوادگي است. در حاليکه کليّه افراد جامعه گروه هدف را تشکيل مي دهند.

 2ـ پيشگيري ثانويه (سطح دوّم)

هدف اصلي در اين مقطع جلوگيري از عوارض اختلالات رواني در افراد جامعه با تشخيص به موقع، درمان مناسب و زودرس و پيگيري منظم مي‌باشد.

استفاده از متد های مختلف درمانی مثل رفتار درمانی ، شناخت درمانی ، روان درمانی ، خانواده درمانی - دارودرمانی ، استفاده از روش های خواب مصنوعی و تلقین و.... در این مرحله از پیشگیری استفاده می شود.

 

 

 

3 ـ پيشگيري ثالثيه (سطح سوّم)

 

  هدف اصلي، پيشگيري از تداوم اختلالات رواني مزمن در بين مبتلايان و کاهش ناتواني هاي فردي، اجتماعي، شغلي و خانوادگي ناشي از آن مي‌باشد

 

ويژگي هاي افرادي كه از نظر رواني سالم هستند

 

1-   اين افراد نسبت به خود آرامش دارند يعني به طور نسبتا معقولي احساس امنيت و کفايت دارند

2-   توانائي هاي خود را در حد واقعي خود ارزيابي مي‌کنند, نه بيشتر و نه کمتر .

3-    به خود و حقوق دیگران احترام مي‌گذراند

4-   مي‌توانند به ديگران علاقمند شوند و آن ها را دوست بدارند

5-   مي‌توانند احترام و دوستي ديگران را جلب کنند

6-  مي‌توانند نيازهاي زندگي خود را برآورده سازند و براي دشواري هايي که زندگي آنها پيش مي ايد راه حلّي پيدا کنند. آنها قادرند خود بينديشند و تصميم بگيرند

 

7-  قادرند مسئوليت هاي روزمرة خود را با برگزيدن اهداف معقول پيش ببرند

 

8-   تحت تاثير عواطف, ترس, خشم, عشق يا گناه خود بطوري قرار نمي‌گيرند که زندگيشان پريشان شود.

 منابع

1- دل پیشه ، اسماعیل . بهداشت مدارس، انتشارات دانشگاه پیام نور،1327

2-علیمردانی ،امیر حسین . نقش دعا در بهداشت روانی، انتشارات هلال احمر،1387

3- پاك روان نژاد، مهدی،صادقی ، مجید.مقاله بهداشت روان .انتشارات رشد،1387 .